Wp/kum/Къумукъ тил

< Wp‎ | kumWp > kum > Къумукъ тил

Къумукъ тилкъумукъ халкъ сёйлейген тил. Яйылыв - Дагъыстанда, Шимал Асетияда, Маздек районда ва алдагъы къумукъланы мычыгъыш якъларда. Къумукъ тил тюрк тиллени къыпчакъ гюбюне гире (къарачай-малкъар, ногъай ва башгъа тиллер булан). Дюньяда къумукъча 500-600 мингден кёп адам сёйлей. Къумукъ тилде «Ёлдаш» газет чыгъарыла.

Къумукъ тил (гёк)

ТарихEdit

XIX юзйыл башлагъанча къумукъ тил Шимал Къавкъазда баш тил ва лингва-франка болгъан эди. XX юзйылны 50-чы йыллар болгъунча, тавлулар ва башгъа Дагъыстан халкълар бир-бирин булан къумукъ тилде сёйлей эди. Сталин вакътыда оруслашыв сиясатына гёре къумукъ тилни агьамияты тюшюрюлген.

ЛегьчелерEdit

Къумукъ тилде дёрт легьче бар:

  • Къайтакъ (Къыбла)
  • Гюнтувуш Терикли ва Гюнбатыш Терикли (гьалиги Мычыгъышдагъа ва Асетиядагъа гезикге гёре яшайгъан къумукълар сёйлей)

ЯзывEdit

Биринчи къумукъ язывну алифбасы арабча гьарплардан къурулгъан, сонг кюрчю арап гьарфларгъа дагъы да дондурулгъан гьарфлар къошулгъан - ажам дейген Османлы тюркче ва Парсланы алифбаларда йимик. Гьалиги къумукъ тилни алифбасы - кириллик.

Тюпде берилген алдынгъы ажам къумукъ алифбасы, латин алифбасы ва гьалиги кумукъ алифбасы.

Къумукъ тилни алифбасыEdit

<1927

ا ب پ ت ج چ خ د ر ز
ژ س تس ش غ بگ ف ق ک ل
م ن ه و ۊ ۏ و̃ ۋ ى

1927 — 1937

A a B в C c Ç ç D d E e F f G g
Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n
Ŋ ŋ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s Ş ş
T t U u V v W w X x Y y Z z Ƶ ƶ
Ь ь

1937 — гьалиги заман

А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о Оь оь П п Р р С с
Т т У у Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Алифбаланы тенглешдиривEdit

Ажам

1921—1928

Латин

1928—1938

Кириллик

с 1938

ا A a А а
ب B в Б б
و, ۋ V v В в
ک G g Г г
غ Ƣ ƣ Гъ гъ
ه H h Гь гь
د D d Д д
E e Е е
Ө ө Ё ё
ج, ژ Ƶ ƶ, Ç ç Ж ж
ز Z z З з
ى I i И и
ى J j Й й
ک K k К к
ق Q q Къ къ
ل L l Л л
م M m М м
ن N n Н н
بگ Ꞑ ꞑ Нг нг
و̃ O o О о
ۊ Ө ө Оь оь
پ P p П п
ر R r Р р
س S s С с
ت T t Т т
و U u У у
ۏ Y y Уь уь
ف F f Ф ф
خ X x Х х
تس S̷ s̷ Ц ц
چ C c Ч ч
ش Ş ş Ш ш
Щ щ
ء ' Ъ ъ
ى Ь ь Ы ы
Ь ь
ه Э э
Y y Ю ю
Я я

Янгы таклифленген язывEdit

2010-чу йылларындан янгы латин алифбасы таклифленген. Тюркиядагъа къумукълар булан бирлешмек учун, башгъа латин язывну къолланагъан миллетлеге къумукъ тилни охувну тынч этмек учун, ва къыйын диграф низамны алышдырмакъ учун - бу янгы латин алифбасы чинг де агьамиятлы.

БайланывларEdit