Wp/guc/Yonna

< Wp‎ | gucWp > guc > Yonna

Yonnakat (alijunaiki: El baile) shia wane akuwa'ipa kapülanshaataasü sütüma tü wayuukalüirua. Apünüinsü tü kasa sulu'ukat achiki: Achajaasü anaawaa sumaa süpüshua'a tü kasa eekat, akaalinjirawaa, otta sukuaippa tü shüli'walakalüirua, ka'ikai, kashikai, namaa na wayuukana. Naa wayuukana antiraashii sünain tü yonnakat, supüla nojolüinjatüin motüin naa'in tü nakuwa'ipakat. Tü sukuwa'ipakalü tü yonnakat kakaliairü.

Baile de cortejo Wayuu.jpg

Tü yonnakat wanee juku'aipa wayuu sulu'u tü woumainka wajiira. Jüchiirua tü, wachajaka jia achechera tü akuaipaka, painwajirainjana naa wayuukana  otta jia tü weraka ja'akapüna tü mmapakat.

Majayuut sunain Ayonnaja.

Sünain tü Yonnakat, chii toolokai "waseei" müshi sümüin tü jietkat. Awataa müsia tü jietkat nüchiirua chi toolokai wanaa sümaa shi'yalajüin kaasha. Shiakat sujutalüin tü sushe'inkat (Sümantain) suka piamale'eyaa sajapü, otta chi toolokai süüsüntüshi, eejüsü naa'in suulia nujutuuin. Mapusapa nia, otta müleka nujutuule chi toolokai, ekerotüshi wane ni'iraka, je ekerotüsü wane jiet. Müleka nuju'itüle chi toolokai sütüma mapüsaa sünain nnojolin nujutuuin, a'waajünüshi sütüma tü wayuukalüirua. Otta tü jietkat a'waajünüsü müleka anachonle ma'in shiyonnojia.

Shiyonnojüin wayuu wainma; eesü su'wanajaale tü shi'irakat kaasha: Sukua kaarai ,kaaraikuwayaa (los pasos del alcaraván), Süchira'ira Majayülü (movimiento de los senos de la señorita), Sukua Waluuseechi (pasos de cataneja) y Janyulerüyaa (hacer como las moscas, única parte donde varias mujeres danzan rodeando a un solo hombre).

Sünain tü Yonnakat ojuittüsü eekai eein, eekai sütüjain ayonnojoo. Naa jieyuukana naneeküin chi tooolo eekai nütüjain ayonnojoo otta müshia chi eekai anain.

Yonna

Tü yonnakat e'iyatia sujut wane akuaippaa, wane mi'iraa, wane shaitaa wane talataa. Wane akuaippaa kakaliairua no'ulaküin na wayuukana, je ayatayülia maa'ulu. Tü yonnakat aainjünüsü saa'u kasa wainma; paalainka eesü yonna saa'u jeket ka’wayuusee, eesü yonna süshakatiria je sujuitia wane majayüt, je nüntia wane wayuu eekai washirüin. Eesü yonna lapüjee je suchuunajala wayuu ouutsü, suchuunajala süseyuu süpüla süle'ejia naa'in wane wayuu eekai nuutajünüin, süpüla anainjachin chia wayuukai suulia tü ayuulii antakat nünain. Tü yonnakat anasü süpüla nantiraaya na wayuukana, antüshii naa eekai kepiain watta, süpüla ouutkajawaa wane ka'i, piama ka'i shiale. Eesü ekawaa je asawaa sünain natüma naa aainjüshiikana tü yonnakat. Tü yonnakat sü'ütpa'asü nipia chi wayuu aainjüshikai, süpa'a wane anashii, uleinjatü, nnojotsü eenjatüin wane kasa süpa'a, suulia sheewaain no'uui na ayonnojüshiikana. Ayonnojüshii su'upünaa shi'ira wane kaasha. Chi toolokai süüsüntüshi süpüleerua tü jietkat, otta tü jietkat nüchiirua shi'ire sujutireein nia, su'ulaküin kojuya sukua tü yonnakat, jutatsü sütüna tü jietkat sümaa wane kuluut ayonnajia saa'u, sajapulu'ujuin sot tü kuluulkat sünain jutatüin tü sütünakat. “Joseei, joseei, püsajaa pimiirua”, müshi chi toolokai sümüin tü jietkat, “müleka isale püchiki pujuttirüin taya”, malu'ut. Tü jieyuukat pachikuatüsü, je chi toolokai ke'irakashi nujuttapa o'ulaka mapüsale nia, ekerota müshia wane ni'iraka. A'waatüna aa'uchi chi eekai nujutuuin. Wanee toolo eesü apünüinre tü jieyuu niyonnojokat amaa, sünain pachukuatüin.

Sukua Yonaa: sukua Woushi, pa'ataasü, pachukuatüsü, sukua Samut, sukua Wawaachi, sukua Peerü, sukua Jeyuu, sukua Kaarai, ta'itaichira, sukua jiet pülaa'inrü.

Tü Yonnakat eesü müleka saainjünüle shi'ichijee wane lapüEdit

Tü Yonnakat aainjünüsü shi'ichijee lapü suchuunajala süseyuu wayuu Ouutsü, süpüla alatiria wane kasa, makatka saa'in Ouktaa, pasiruwawaa, kasachiki, otta wane kasa eekai sülatüin namüin na wayuukana. Aainjunüsü yonna müleka suchuntüle süseyuu Ouutsü , aainjünüsü aipa'a, eeiwa'aya aikat, kaleo'u, eesü müleka saainjünüle suju'itia wayuu majayüt ma'aka sukaippa soushi.

Sünain tü Yonnakat tü jietkat kekiaalajasü wanne kuluulu miyo'u, kashe'insü wane sumantain tü sumaiwajatkat, kachepasü paipaa je wüin ajuruttuushi sukaa paipa ishosü. Chi toolokai si'iralu'ushi je wainrenyalu'ushi.