Wp/guc/Pütchipü'üi

< Wp‎ | guc
Wp > guc > Pütchipü'üi

Pütchipü'üi (alijunaiki: palabrero) Nia aashajaakai jee sütsüin nanüiki naa wayuukana. Niaja'a chi ei'kajaakai pütchi sümüin wayuu naatajatü maka eere wane kasa namüin, niakai a'yataashi süpüla anaataa sukua'ipa kasachiki otta eere wane pütchi nnojotka pansaain sulu'u wane apüshii jee süpüla achajawaa analu'ut sümaa naa waneeirua müinka saa'in naa alijunayuuko. Mainma kasa naa'inraaka wane pütchipü'üi süpüla anouktaa sukua'ipa wayuu soo'opünaa mmakalü.

Pütchipü'üi anaatüi sukua'ipa pütchiEdit

Chi wayuu pütchipü'üi nia chi ei'kajaakai pütchi sümüin wanee e'iruukut süpüla anaateera sukua'ipa kasachiki, müinka sa'in atkawaa, awalaaja jieyuu, kasachikü miyo'in; chi pütchipü'ükai kojutushi sutuma wayuu maleekali sünainje nükua'ipa niyain anaatüin sukua'ipa wanee kasachikii, nüchajaain jamüinjatüin nakua'ipa naa wayuukana.

Nia chi kojutakai atuma pütchi, oonoona amaalü, atüjaa müsü wayuu sünainjee, nia chi achiaakai süka pütchi anasü, tü pütchi anasüka anashaanasü saashajaaya, sünouktia jee sujutia atumaa, kajutaka shia yaawa süpa'a mma. Chi pütchipü'ükai cho'ujaashi sümüin wayuu, sükajee niain anaatüin akua'ipa, süpüla anawaa, süpüla asakaa, süpüla yootaa natuma wayuu.

Chi pütchipü'ükai nnojoishi nümüiiwain sünain anataa pütchi, aashajiraashi süpüleerüa tü anakaa namaa wayuu, kajutajiraashi sünain tü naa'inraaka.

Naa'inmajiraain tü nakua'ipaka, anashi mülee waya majiraashi naya, naapaajiraain sümaa nayaawatüin tü anaka namüin.

Paa'inwashii süpüla nachajaain tü anaka napüleerua, süpülaa anaawain wayuu tamüinree.

Eeshi chi pütchipü'üi eekai anaatüin sukua'ipa wayuu tamüinree maka chi anaatüikai sukua'ipa mmapakat.

Sujutu nanüiki wayuu pütchipü'üiEdit

Tü UNESCO amünakalü sa'inmajüin müinma yaa sukua'ipa wayuu jee kojutajaasü namüin chi pütchipü'ükai süpüla eein naa'in waneepia soo'opünaa mmakalü.[1] Joolu'u müinma yaa achiaanüsü wayuu süpüla ayatüinjatüin sukua'ipa chi pütchipü'ükai süpüla anaatawaa sukua'ipa kasa. Wattasü nanülia chamüin sünainmüin UNESCO no'u chi juyakai 2010, eere aashajaanüin jee apansajaanüin sujutu nakua'ipa chi pütchipü'ükai soo'opünaa mmakalü jee müsia süpüla kojutuin nanüiki sulu'u Kolompia jee müsia Wenesueela.

Chi pütchipü'ükai niaja'a aashajaakai waneepia süpüla anaataa sukua'ipa mmakalü süpüla mainyaatüinjatüin tü mmakalü napüla na jieyuukana jee tepichichenkana süpüla anain naa'in. Niakai anaatüi akua'ipa suulia mujaa, suulia pasalaa jee suulia eein kasachiki sulu'u suumain wayuu chaya Wajiira otta eere wayuu jutkatüin ja'itairua kepian naya alijunapiapa'a müinka saa'in Marakaaya jee Süchimma.

Müsü sukua'ipa aashajawaa nutuma pütchipü'üiEdit

Chi pütchipü'ükai niaja'a weinshi chi alaülaakai sa'akajee nüpüshi otta chi kekiikai ma'in sutuma nülaüle'erüin naa'in waneepia. Nia wane wayuu tütüi anüiki süpüla aashajawaa jee wane wayuu nnojoikai kama'aürai. Wane pütchipü'üi nnojoishi achekajüin saa'ujee naashajaai sünain wane kasa, akatsa'a eesü süpüla asülüjünüin nümüin wane mürüt jee korolo shiaja'a eein. Maka pansaale sukua'ipa wane kasa nutuma, wattasü tü nünüliaka jee kojutushii nia sümüin wayuu. Eeshi wayuu eekai naapüin naa'in süpüla aashajawaa jouuchoinwa nia otta niaja'a chi aapajaakai waneepia nünüiki nutuushinuu jee nanüiki wayuu alaülaa süpüla nütüjashaatüin saa'u sukua'ipa wayuu jee jamüinjatüin sukua'ipa nutuma.

Sukua'ipa wane aashajawaaEdit

  • Sülatapa wane kasa, na ashutuinjanaka naluwataain wane jintüi toolo süma'anamüin nalaüla chi kasitkai tia kasachiki, chi jintüikai müshi yaa nüntaiwa:

-Jimataa jia so'uka'i, kei'youinjana jia

  • Süntapaa chi ka'i amünakalü, akotchajiraashi na apüshiikana napüshua'a süpüla aapajawaa saa'u tia ashutaaka, eesü wayuu o'unaka sulu'u kemion, ne'ejena jee süka no'ui, tia süpülajatü mainmain nayolo.
  • Nantaiwaa chamüin, asaküshii chi pütchipü'ükai palajana jee nüchajaain chi wayuu toolo naashajainjachikai amaa, na waneeirua nnojolu'uijana asokutuin sünain tia, niainjachi ne'e chi pütchipü'ükai jee na atüjaaka saa'ujee tia kasachiki.
  • Süchikejee tia aikkalaashi na wayuu mülo'uyuu süpüla anaatünüin sukua'ipa. Mainma kasa aashajaanaka achiki sünain tia, müinka tü sujutu noumainka, süchiki tü apansajawaaka akua'ipa jee müsia tü ke'ireeka naa'in süpüla o'ulaanüin tü kasachiki süchiirua tia alataka. Aküjünüsü sünülia maünaa. Sünain tia aashajawaa acheküsü aküjünüin tü shiimüinsüka akua'ipa. Mapan süpüla süja'lajaain aashajawaaka aküjünüsü sülia tü maünaaka jee e'itaanüsü wane ka'i süpüla walaainjatüin shia.
  • Sünain tia aashajawaaka tü na'yataainkai na pütchipü'ükalüirua shia a akiraa na jieyuukana, na alaülaasüka sa'akajee tü apüshiika jee nanüiki na anaateeka sukua'ipa. Sünain tia jutkataaka aashajaashi napüshua'a eekai kojutuin amüin tü alataka.
  • Keraapan tü asakirawaaka, chi pütchipü'ükai nüküjüin tü nasoutaka achiirua na ashutushiika jee nüküjüin namüin na wayuukana achekajitnaka amüin.
  • Maka analee tü pütchika, e'itaanüsü wane ka'i süpüla awalaaja. Tia awalaaja sükainjatü tü nachuntaka tü apüshiika, eesü süpüla awalaajünüin süka nneerü, mürüt, kakuuna. Müinma yaa eeshi wayuu awalaajaka süka miichi, kemion, jee eekalü nama'ana. Tia o'unusu süchiirua tü kasachikika.
  • Otta maka mojulein sukua'ipa aashajawaaka, o'ulaanüsü. Akatsa'a ojuyaajünüsü sülio'u wayuu, ayateerü ne'e tü kasachikika sutuma nnojolu'uin sünaatünüin, shiaja'a mapan eesü süpüla eein ouktaa sutuma; pasalaa mülo'u süchikejee tia.
  • Tü pasalaaka akua'ipa mojusu sümüin wayuu sutuma eejiraain atkawaa waneepia jee nnojoishi anain na wayuu toolo sutuma, sükajee nayain na achajaanaka süpüla ouktünüin naa'in, ja'itairua alaülaain nia.
  • Sünain wane pasalaa nnojotsü süpüla epettünüin wane wayuu jierü jee müsia na tepichichenkana.[2]

Sukua'ipa aashajawaaka sünain wane asiruaaEdit

Sünain tü makaa, chi pütchipü'ükai achuntushii nümülio'u chi wayuu pasiruaakai süpüla walaainjatüin naali naa'in. Jee mapan e'itaanüsü wane ka'i süpüla awalaajünüin tü ni'ira jee ne'wiira nüpüshi jee nüshi'i.

Kanüliasü sutuma wayuu mayaaEdit

Sho'upünaa Shia achekajünaka palajana süchiirua nümüliain chi wayuu ouktakai. Tü awalaajünaka saa'ujee tia aapaanüsü süpüla eitajaanüin sümüin nüpüshi chi ouktakai jee nii. Akatsa'a nnojotsü shiain tü shiimüinka walawaa.

Nujutkaa Süchikejee walaain tü sho'upünaka, achekajünüsü tü nujutkaa chi ouktakai sümüinjatü nii jee nüshi.

Shi'ipajee sukua'ipaEdit

  1. El sistema normativo de los wayuus, aplicado por el pütchipü’üi (“palabrero”) - patrimonio inmaterial - Sector de Cultura - UNESCO
  2. La palabra en clave de paz