Wp/guc/Ichitkii

< Wp‎ | gucWp > guc > Ichitkii
Süchipkii
Wanteera Süchipkiijatü Escudo Süchipkiijatü
Colombia - La Guajira - Uribia.svg
Mma Kolomwia
Mma'ipakat Wajiira
Jalaapünasu 11°52′N 72°20′O
• Sumioüshe soou palaa 33 msnm
Sulaktain 8.200 km²
Sukumujaiwa: 1935
Santaa So'ü: Inmaculada Concepción
Su'uyashee Wayuukana'alü: 70.850 way. (2005)
• Suyashe'puna Alijuna: 14,35 way./km²
Sunulia'jewai: Uriwieero
Sa'atkaattein Bonifacio Henrique Palmar (2020-2023)
Koorika postaala: 441020
Numeraa so'ü alüwakajatka putchi: 5
Ee'iyalaaya walekerü: http://www.uribia-laguajira.gov.co
Külesia Ichipkijeewai.

Ichitkii (alijunaiki: Uribia) jia wane mma eekalü sulu'u mmakat Kolompia, antunüsü anain palaaje sünain mmakat Wajiira, sikiisü sukuwa'ipa na wayuuirua soo'opünaa Kolompia (Capital indígena de Colombia). Eesü saashin DANE 117.765 way (2020).[1]

Tü kamalainka namüin na antüshiika sünain Ichitkii shia eere Cabo de la Vela je siia Punta de Gallina, je müsia saa'u eein tü outkajawaa sünain tü Mi'iraaka saa'u Sukua'ipa wayuu, aainjünaka weinshi sulu'u mmakat Wajiira je müsia mi'iraaka saa'u Inmaculada Concepción de María, nanoujaka anain na wayuukanairü kepiaka sulu'u Ichitkii, müsia joo su'uyase mmakat aainjünüsü no'u chi ka'i 1 no'u kashikai matsoopüna.

Na kepiashiikana sulu'u naya na wayuukana, yalajanni naya napülapüna na alijunakana, sutuma tia naya aluwataashikana saa'u noumain sulu'u süpüshua'a resguardo cha palaaje sünain Wajiira jee müsia pasanain sünain.

Tü palajatüka rainkeriia Ichitkii ekeraajünüsu sukua'ipa no'i chi ka'i 1 no'u kashikai maatso sünain juyakai 1935, nutuma chi manisaleejewai Eduardo Londoño Villegas otta müsia tü laa'ulaaka Bartola González, e'itaanüsü sünülia Uribia, süchiirua nünülia chi alijunakai Rafael Uribe Uribe.

Sünülia tü mmakalüirua sulu'u IchitkiiEdit

Eesü eein corregimiento amünakat sulu'u mmakat tia:

  • Bahía Honda (Colombia)|Bahía Honda
  • Jepira
  • Carrizal
  • Castilletes
  • Casuso
  • El Cardón
  • El Paraíso
  • Guarerpa
  • Irraipa
  • Jojoncito
  • Nazareth (La Guajira)
  • Porshina
  • Punta Espada
  • Puerto Estrella
  • Puerto López
  • Siapana
  • Tawaira
  • Taparajin
  • Taroa
  • Urú
  • Wimpeshi

WanteeraEdit

 
Ichipki, Kolompia

Supanteerain Ichitkii eesü sünain piama linearüa sümaa ana. Tü lineeaka ipünaaka mariyasü aka jamüin jia tü süwashirüinka mmakat jee müsia tü nüwaralaa chi ka'i. Tü lineeaka molüjeeka kasutsu aka jamüin jia analu'uko saa'u mmakat jee müsia anoutaka saa'u nakua'ipa na ichipkejewalii.

EscudoEdit

E'itajuushi sünain apünüin kuaterü eeka alu'u ayakuwa süchukuajee tü mmakat, sünain tü palajanaka iipünaka saa'u wuinna eesü wanee jatü sushottüin na'apüla na alikunaka, tia jia sütsüin na wayuukana. Sünain tü kuaterü iipünaka wopüjee eesü wanee jasaichon sümaa piama yosu jee wanee wunu'u sukaramaasü, tia jia mmakat müleka süpüla na kamalainka amüin wajiiraka. Sünain kuaterü molüko ja'yasü wanee anuwa antaka sotpaa palaaka sünain Ichitkii, tia süpüla ee'iyataa nantaiwaa na alijunaka sünainmüin suumain Wayuu cha sümaiwa.

Cha iipüna sünainmüin ja'yasü wanee anüiki <<kojüta, washiraa, ayatawa>>. Mmolüjee eere mariiyain, ja'yasü wanee anüiki maka <<Jasai, Siruma, Jouktai otta Palaa>>. Wanee karatsü saa'u, müinka saa'in chi ka'ika'i watta'malü otta müsia nutuma ja'in ma'in nia saa'u mmakat jee sütchin na wayuukanairü.

Sukumajaiwa IchitkiiEdit

 
Sükumajaiwa Ichitpki

Wanaa sümaa tü Revolución en Marcha jee müsia tü atkawaaka sümaa Peruu chaa saa'u mmakat eere joulüin juyaaka Leticia jünain juyakalüirua 30 saa'u siküla XX, na alüwatashika saa'u Kolompia müshi, cho'ujaasü wekerotirüin süpüshua'a mmakat sünain Kolompia. Sütüma tia chi aluwataapünaakai Alfonso López Pumarejo, sotusü naa'in niakai aka jamüin niain chi aluwataakai ma'in kasa namüin mmakat sotpaaka palaaka caribe, nüshapate'erüin süpüla nekerotamaatüin nakua'ipa na wayuukanairü otta müsia noumain wayuu sulu'u sukua'ipa Kolompia.

Ansülaashi nayainü sünainmüin noumain na wayuukanairü süpüla nekerotamatüin wajiiraka suma'ana Kolompia, jia maka Ichitkiin sunülia jee müsia münüin shia Capital indígena de Colombia, tü rainkeriapüka Ichitkii münaka sumaiwa ekeraajünüsü sümaa sunüliaka Uribia, cha jünain juyakai 1935, noujee chi alijunakai Rafael Uribe Uribe. Pasanain sünain Ichitkii e'itaanüsu wanee pülaasa Kolompia saa'u ka'ika'i tia, sümaa niakuwa chi alijunakai Francisco de Paula Santander. Sünainje tü pülaasaka aju'itüsu mekisai karateerü kanüliaka natuma müin yaa: Alfonso López, Bolívar, Rondón, Bogotá, La Marina, etc. Akumüjüsu shipia eere e'intaanüintü tü sukuwa'ipaka Ichitkii.

Chi alijunakai Eduardo Londoño Villegas, alüwatanüshikai sünain Ichitkii süpüla namüintüin namüin na wayuukanairü alüsaa joo tü mmakat Wajiira sulu'usu suumain Kolompia, kapülashaatasü naa'in aka jamüin keraaipa nakuwa'ipa na wayuukanairü süpüla alüwatawaa saa'u wajiiraka. Sükumajaiwa Ichitkii, tü atkawaaka saa'u alüwatawaa naa'u na wayuukanairü keraasü, aja'lajaasü yalayaa. Chi alijunakai Londoño si'irapüshi süpüla oonoonüin sümaa nünüiki.

Sukuwaitpaa mmakatEdit

 
Aliükasü sotpa'a palaaka, jepirapüna
 
Ushuala, corregimiento de Nazareth, alta Guajira
  • Sümioushe mmakat: 8200 km²
  • Sümioushe alijunapiapa'aka: 6 km²
  • Sümioushe wunapüna sünain: 8190 km²
  • Ipünamüin saa'uje palaaka: 10 m s. n. m.

Ichitkii jia wane mma palaaje sünain mmakat Kolompia, wajiirapüna. Tü mmakat Ichitkii iipünamüinshaanasü saa'uje Ameerika Uuchimüin, sopta'a palaaka Caribe. Sulu'u mmakat Ichipki eesü piama "resguardo" namaka na alijunaka, muinka saa'in tü iipünaka wajiira otta musia pasanainka wajiira, wayuule koumainka sulu'u; anashaatasu eere müin shia aka jamüin pejesü sünain palaaka otta müsia sünain purunteetka sümaa Wenesueela (eere sikiisuka mmakat Ichipkii, nnojotsü resguardo, sütüma shiain eere outkajaain tü alijunapiapa'aka, miyo'u suumain sünainjee 2.5 km chejee pulaasaka Kolompia, jashin tü karalo'utaka N°015. 28 ashajuushika no'u kashikai pepureero saa'u juyakai 1984 otta musia N°28. 19 juulio saa'u juyaa 1994).

Tü mmakat Ichipkii shia miyo'usüka sa'akaje tü 15 mmakat eekalü sulu'u Wajiira. Sotpünaa palaaka ja'yasü eere shikerotein wuinka sünainmüin mmakat, bahía sünülia sulu'u alijunaiki, müinka saa'in Portete, Honda, Hondita, Tukakas, jee siia Cocinetas; otta müsia Castilletes, Carrizal, Coco, Cañon, Saldado, Agujas, Gallinas, Taroa, Chichibacoa, Espada, Gorda del norte, arenas, el cabo de la vela jee siia cabo falso. Otta müsia u'uchi eeshi Makuira, Jarara, Carpintero jee Cocinas, u'uchika Parashi siia la Teta.

Mmakat pejeeka sünainEdit

Na'yataaka anain na kepiaka sulu'u IchipkiiEdit

Tü eekalü süpüla a'yatawa sulu'u Ichipkii jia epijaa mürüt, tü aikawaaka, tü ee'iyatawaa mma, tü akumajaaka sükaa dividivi, tü alüwata wattamüin karwon, kaasü, otta müsia ichii. Puerto Bolívar eere suju'itüin tü karwonka natuma na a'yatashika sulu'u Cerrejon, apütaasu süpüla mmakat nnerü tü na'apaka nayainü saa'uje nayulüin karwon sulu'uje mmakat, müinka jaa'in tü gaseoducto alüwataka peturoleo chaamüin Wenesueela.

Sukua'ipa mi'iraka saa'u mmakatEdit

Eere outkajaain wayuukanaEdit

  • Centro cultural Gilserio Tomás Pana: sulu'u pülaasaka Kolompia.

Mi'irakalüEdit

MaatsoEdit

  • Su'uyase tü mmakat: no'u chi ka'i 1 no'u kashikai maatso, aka jamüin ekeraajünüsu sukuwa'ipa Ichipkii saa'u juyaka 1935 nutuma chi alikunakai manisalejeewai Eduardo Londoño Villegas otta müsia laa'ulaakai Bartola González.

Maayo-JuunioEdit

  • Mi'iraa saa'uje sukuwa'ipa wayuu[2]: shia wane mi'iraa aainjünaka wajiirapüna, eere outkajaain süpüshua'a sukuwa'ipa wayuu otta müsia eere antüin na wayuukanairü wattajee chejee Marakaaya, Suuria.

Nouyempüre-TisiempüreeEdit

  • Mi'iraa süpüla anouja saa'u Maria: aainjünüsu saa'ujee sükalia Inmaculada Concepción de María.

Ee'iyatia waleketpüleeEdit

  1. Proyección Municipios 2005_2020.xls
  2. FESTIVAL DE LA CULTURA WAYUU

Atalee EmüinreEdit